Schoolaanwezigheid is meer dan alleen fysiek aanwezig zijn op school. Het gaat ook om het creëren van een omgeving waarin kinderen zich veilig en gesteund voelen. Waar ze gezien en gehoord worden. Maar: hoe zorgen we ervoor dat elk kind, ongeacht achtergrond of thuissituatie, de hulp krijgt die het nodig heeft om zich zo goed mogelijk te kunnen ontwikkelen? En wat betekent dit voor leerlingen in het speciaal onderwijs? Bas Hesselink, directeur van SO Dr. Herderschee in Almelo en Ans Hilberink, directeur van Samenwerkingsverband Twente Oost PO, gaan hierover met elkaar in gesprek.
Schoolaanwezigheid als basis voor verbondenheid
Ans beschouwt schoolaanwezigheid als een belangrijke factor voor het bevorderen van gelijke kansen en het streven naar een inclusieve leeromgeving voor alle kinderen: “Om je te kunnen ontwikkelen als kind, moet je op school zijn. Als dat door omstandigheden niet mogelijk is, moeten we alternatieven vinden.” benadrukt ze. “Kinderen die vaak afwezig zijn, missen niet alleen lesstof, maar ook sociale verbindingen. Voor kinderen is het heel belangrijk om erbij te horen en vrienden te maken. Deze relaties zijn niet alleen leuk; ze zorgen ervoor dat ze zich veilig en geaccepteerd voelen, wat hun groei en zelfvertrouwen versterkt.” Ans stelt dat regelmatige aanwezigheid de kans op succes in de toekomst vergroot, terwijl verzuim het risico met zich meebrengt dat kinderen zich geïsoleerd voelen. “Daarom is het belangrijk om te investeren in de eerste weken van het schooljaar.”
De gouden weken
Bas haakt aan: “We noemen deze periode op school de gouden weken. Deze eerste weken zijn essentieel voor de groepsvorming en het leggen van een sterke basis voor het hele schooljaar. Tijdens deze tijd leren leerlingen elkaar beter kennen, ontwikkelen ze belangrijke sociale vaardigheden en bouwen ze relaties op. Wanneer een kind later instroomt, kan het al snel het gevoel hebben een buitenstaander te zijn binnen de groep. De impact van afwezigheid in deze weken is enorm; het missen van deze waardevolle momenten kan leiden tot lagere betrokkenheid bij de klas. Daarom is het van belang om kinderen te motiveren om juist in deze periode aanwezig te zijn. Zo creëren we een positieve leeromgeving, waar ieder kind zich gewaardeerd en geaccepteerd voelt.”
Geschokt door de cijfers
Bas raakte voor het eerst betrokken bij het thema schoolaanwezigheid tijdens een bijeenkomst, georganiseerd door het Samenwerkingsverband, gericht op het verschuiven van de focus van schoolverzuim naar schoolaanwezigheid. Voorheen concentreerde hij zich op ongeoorloofd verzuim, zoals spijbelen of te laat komen. Tot zijn schrik ontdekte hij hoeveel onderwijstijd verloren ging door geoorloofd verzuim, zoals ziekte of een tandartsbezoek. Elk gemist uur onderwijs heeft al invloed. Bas benadrukt dat hij alle cijfers meetelt, dus ook de afwezigheid van langdurig zieke leerlingen. “We moeten de cijfers interpreteren in de context van onze school. We hebben veel leerlingen met een kwetsbare gezondheid of chronische ziekte. We kijken dan ook naar de persoonlijke omstandigheden van leerlingen. Alleen dan kunnen we de goede conclusies trekken en passende interventies ontwikkelen. Het is belangrijk om te beseffen dat de cijfers zonder het verhaal erachter weinig betekenis hebben.”
Doorvoeren in de dagelijkse praktijk
Bas vervolgt: “Bij ons op school is schoolaanwezigheid stevig verankerd in het dagelijkse werk en beleid. We hebben dit op meerdere niveaus aangepakt, te beginnen met het informeren van ouders via ouderavonden, flyers en in elk oudergesprek. Zo kunnen we vroegtijdig ingrijpen als we zien dat schoolprestaties of het welbevinden afnemen door verzuim. Ook wijzen we ouders op het belang van het plannen van afspraken bij de tandarts of dokter buiten schooltijden, wat al kleine verbeteringen oplevert.”
Inzet van de jeugdverpleegkundige
Daarnaast is er een maandelijks schoolaanwezigheidsspreekuur, waar leerlingen worden besproken waar ze zich zorgen over maken. Dit doen ze in samenwerking met de leerplichtambtenaar en de jeugdverpleegkundige. Bas: “Een jeugdverpleegkundige signaleert niet alleen medische problemen, maar ook sociale en emotionele uitdagingen die van invloed kunnen zijn op kinderen. Door regelmatig contact krijgen we beter inzicht in de gezondheid en het welbevinden van onze leerlingen, wat ons helpt problemen vroegtijdig aan te pakken. Bovendien is de jeugdverpleegkundige de schakel tussen school en thuis, wat de communicatie met ouders vergemakkelijkt.”
Ans merkt op dat, hoewel het waardevol is om een jeugdverpleegkundige op elke school te hebben, het niet haalbaar is voor alle 172 scholen binnen het Samenwerkingsverband, vooral vanwege capaciteitsproblemen. Ans: “Dit betekent niet dat we het niet moeten doen. We kunnen een flexibele aanpak hanteren, waarbij de jeugdverpleegkundige op specifieke momenten en locaties beschikbaar is, vooral op scholen waar de aanwezigheid zorgwekkend laag is.”
Houd het op de agenda
Bas legt uit dat op zijn school regelmatig wordt gekeken naar de resultaten van schoolaanwezigheid. “Het delen van deze cijfers helpt om successen te vieren en vooruitgang te laten zien. Hierdoor voelen teamleden zich meer betrokken en begrijpen ze beter hoe belangrijk het is dat leerlingen regelmatig naar school gaan.”
Een appel aan schoolbesturen
Ans pleit er ten slotte voor dat schoolbesturen het belang van schoolaanwezigheid onderkennen. “Het is van belang dat alle schoolbesturen zich realiseren hoe belangrijk de schoolaanwezigheid van onze leerlingen is. Schoolaanwezigheid is geen administratieve kwestie; het is een belangrijke indicator voor kansen en succes. Het heeft direct invloed op het welzijn en de ontwikkeling van onze leerlingen. Door inzicht in de cijfers te hebben, kun je vroegtijdig signaleren wat er nodig is en gerichte hulp bieden, in samenwerking met ouders en (zorg)professionals.”